آموزش صوت و لحن قرآن کریم

 

بسم الله الرحمن الرحیم

پیامبر اسلام فرمودند : اِقرَاُ القُرآنُ بِالهُونِ عَرَبَها وَ اِثباتِها .

پیامبر اکرم مبنای تلاوت را الحان و اصوات عرب معرفی فرمودند پس قاریان محترم این دو موضوع را بشناسند :

*مفهوم لحن : گاهی در حین استماع تلاوت قرآن کریم احساس میکنید که حالت و کیفیت صدای قاری در زمانهای مختلف به کلی تغییر میکند به این تغییر حالت کیفیت لحن میگویند . که تعداد آن 7 عدد است و هر یک را مقام میگویند البته هر کدام از این مقامهای زیر دارای زیرشاخه های متعددی هستند که نغمه کوتاه یا نسبتا طولانی میباشد . (بیات - رست – عجم- صبا - سه گاه - حجاز- نهاوند ) .

کلید های تلاوت : 1 – سطح صدا در شروع تلاوت 2 – ابزار تنوع لحن 3 – آشنایی با محدوده قرار .

سطح صدا در شروع به تلاوت : صدای هر یک از ما در شروع به تلاوت تابع یک از سه سطح ( 1- بالاتر از سطح صدا در گفتار روزانه 2-برابر از سطح صدا در گفتار روزانه 3-پایین تر از سطح صدا در گفتار روزانه) میباشد . از این سه تا توصیه شده از پایین تر از سطح صدا در گفتار روزانه شروع شود .مگر در مسابقات که خود مربی یا استاد از این سه سطح را برای قاری انتخاب کند .

ابزار تنوع لحن : صدای ما در اجرای مقامات نیازمند ابزاری است تا تنوعات لحنی در مقامات ایجاد کند این ابزاری عبارت است از ( ساده خوانی – موجی خوانی – تحریرخوانی – جهش خوانی – معکوس خوانی – نهفت خوانی )

ساده خوانی : به صدای ممتدی که قاری قرآن دخالتی در تغییر حالت آن ندارد ساده خوانی میگویند .

موجی خوانی : ایجاد حالت موج در صدای ممتد خود را موجی خوانی گفته میشود .

تحریر خوانی: به اجراء تحریردر صدای ممتد یا موجی تحریرگفته میشود .

جهش خوانی :عبارت است از جهش یکباره صوت به یکی از طبقات بالای صوتی .

معکوس خوانی : به حرکت پایین آورنده صوت از موقعیت جاری به سوی طبقات پایین صدا .

نهفت خوانی : اگر قاری قرآن در قسمتهای مختلف تلاوت از بم صدا یا پایین ترین سطح صدا استفاده کند را نهفت خوانی میگویند و این کار از کاربردی ترین و مهمترین ابزار تنوع لحن است . یعنی اگر نهفت خوانی را به خوبی اجرا کنیم به این اهداف زیر در تلاوت میرسیم : 1- جلب توجه مستمعین و ایجاد زمینه تدبر و تعمق 2- استراحت دستگاه تکلم 3- افزایش مدت تلاوت 4- جلوگیری از اوج های پی در پی و خسته کننده هم برای قاری و هم برای مستمع .

محدوده های مقامات : 1 – محدوده قرار 2 – محدوده جواب 3- محدوده جواب الجواب .

محدوده قرار : غالبا وقتی که ما میخواهیم مقامی را ارائه کنیم از پایین ترین سطح صدا صوتی مربط به آن مقام را آغاز میکنیم به این سطح صوت در اجرای مقام محدوده قرار گفته میشود .

محدوده جواب الجواب: زمان میرسیم که ما بالا و بالاترین سطح صوتی مربوط به مقام را در تلاوت خود ارائه میکنیم این سطح صوت را در اجرای مقام را جواب الجواب گفته میشود .

محدوده جواب : اگر ما سطح صوتی متوسط مربوط به هر مقام را اجرا کنیم محدوده جواب میگویند .

آشنایی با مقامات قرآنی :

بیات : در مورد معنای لغوی بیات عده ای معتقدند که واژه ای ترکی است به معنای غم یا غمگین است و قبیله ای از ترکمن است و عده ای دیگر اصل این کلمه را به یاد میدانند مانند به یاد خداوند متعال به یاد پیامبر اسلام (ص) به یاد مادر ائمه اطهار حضرت فاطمه زهرا (س) . به هر حال مقام بیات اولین مقامی است که غموم قاریان تلاوت خود را با مقام بیات آغاز میکنند و در میان الحان قرآنی تنها مقامی است که در سه سطح( بیات شروع و بیات توسط و بیات فرود) اجرا میشود . در این مقام بیات شروع شامل محدوده قرار و بیات توسط شامل محدوده جواب و جواب الجواب است و بیات فرود که از نام آن پیدا است به پایان رساندن مقام تلاوت قرآن را به عهده دارد .

. * نکته : عموما قاریان پس از بیات شروع به شیوه های مختلفی عمل میکنند عده ای به طور مستقل وارد مقام دیگه ای شده و عده ای که تعداد آنها کم نیست بیات توسط را با زیرشاخه های حسینی آغاز و به تلاوت خود ادامه میدهند .مقاماتی که توصیه شده پس از بیات اجرا بشود عبارت است از : صبا حجاز نهاوند رست .

حالا به قسمتی مقام حسینی زیرشاخه های بیات توجه میکنیم :خیلی آرام بدون اوج گرفتن با صدای معمولی و به صورت متوسط میخوانیم .

باید گفت اساتید لحن در مورد تاثیر مقام بیات معتقدند که بیات آرامش همراه با غم را به تصویر میکشد و به آگاه ساختنشنونده گرایش دارد و صحبت از احوالات گذشتگان و دارای ویژگی چابک و پرسوز و تاثیرگذار است که ضمن ایجاد حزنی خاص در شنونده او را به تدبر ادراک و شهود میرساند .

از میان قاریان قرآن منشاوی مصطفی اسماعیل عبدالباسط حصان شعشاعی مهارت خاصی در اجرای این مقام را دارند .

از بهترین محلهای اجرای مقام بیات علاوه بر ابتداو انتهای تلاوت آیاتی با مضامین دعاهای قرآنی حکایات و اندرزهامیباشد .

نحوه اجرای این مقام در میان قاریان متفاوت است. عده ای همچون استاد شحات انور فقط بیات شروع را در ابتدای تلاوت خود بکار میبرد سپس وارد سایر مقامها میشود و در میان تلاوت یا پایان آن اقدام به اجرای سایر محدوده های مقام بیات میکند و عموما با همین مقام تلاوت خود را به پایان میرساند . گروه دوم همچون مصطفی اسماعیل تمام محدوده های مقام بیات را به صورت مبسوط اجرا کرده و عموما از طریق زیرشاخه های فرود تلاوت خود را به به پایان میرساند .و گروه سوم همچون عبدالباسط و حصان در هر موقعی از تلاوت که اراده کنند این مقام را به خوبی اجرا میکنند . (حالا تمرین مقام بیات از محدوده قرار و جواب و جواب الجواب را میخوانیم ).

مقام راست :  رست به عبارتی راست معنی حقیقی و درستی این مقام علاوه بر اینکه در تمام بلاد مسلمانان موجود است عده ای نیز معتقدند کاملترین مقامی است که از دیرباز ماهیت اولیه خود را حفظ کرده است و تا به امروز پا برجاست در قرون وسطی مقام راست را اولین و اساس سایر مقامات معرفی میکردند و امروز اعراب مقام رست را در جایگاه دوم قرار داده و لقب أب النغمات یا پدر مقامات گرفته است . عده ای از اساتید لحن معتقدند که قدمت رستبه زمان حضرت آدم برمیگردد و میگویند که رست ناله نخستین انسان دست از همه چیز شسته از بهشت است و اجرای این مقام موجب برانگیخته شدن حس مردانگی و جسارت و حرکت به سوی کشف حقیقت در شنونده میدانند . این مقام دارای زیرشاخه هایی است که هر یک با کیفیت لحن مخصوص به خود پیامهایی تاثیرگذاری از جمله آغاز بهار یا حقیقت و روایت سرگذشت انسانهای حقیقت جو ایجاد تصویری زیبا از حقیقت و درستی در ذهن شنونده تداعی میکند .

از میان اساتید قرآن غلوش مصطفی اسماعیل رفعت حصان شعشاعی عبالعال بهترین اجراها را در این مقام را داشته اند با بررسی تلاوت قاریان قرآن و توصیه اساتید لحن بهتر است که این مقام را بعد از مقام بیات ونهاوند و عجم و سه گاه ارائه کنیم ولی به دلیل توانمندی فوق العاده ای که این مقام دارد قاریان میتوانند در هر موقعیتی از تلاوت به راحتی از آن استفاده کنند .(تمرین مقام راست را به صورت محدوده قرار و جواب و جواب الجواب میخوانیم ).

مقام عجم : که در تلاوت قرآن از آن زیاد استفاده میشود . ترکیبی از نغمات ماهور و چهارگاه و چند مقام فرعی کوچک دیگر است . در این میان مقام ماهور نقش مهمی را در مقام عجم ایفاء میکند کلمه ماهور از ماه ( ماه )وهور ( خورشید )یا به معنی ( دره و پرتگاه ) تشکیل شده است . تاکنون درباره خواستگاه ماهور دو نظریه ارائه شده است که عده ای معتقدند ایرانیان باستان در نیایش های خود از نغمات خاص به نام ماخور استفاده میکردند که با گذشت زمان آن کلمه به ماهور تغییر یافت . وعده ای دیگر تاریخ سه هزار ساله ای را به این نغمات قائلند و میگویند که این نغمات به قبیله ای در هند به نام ماهوریا برمیگردد کلمه چهارگاه از دو واژه چهار و گاه به معنی چهارمین محل توقف یا چهارمین زمان تشکیل شده است .و عده ی بسیاری از اساتید لحن معتقدند که به وجود آمدن مقام چهار گاه مرتبظ با رعد و برق آسمان است به هر حال این نغمات از هر سرزمینی که برخواسته است امروز در میان اعراب رنگ بوی عربی به خود گرفته است و در قرائت به نام مقام عجم از آن استفاده میشود اعراب معتقدند که عچجم مقامی پاک و درخشان است که با جوشش و عظمت و هیجان شور و شوق جوانی ایجاد میکند وبه ارائه شبه تحریرها نقش مهمی در این مقام دارد . از میان اساتید شعشایی اسماعیل کامل یوسف منشاوی حصان انور مهارت خاصی در اجرای این مقام دارند از این مقام میتوانیم در آیاتی با مضامین خدا و بهشت و توبه و معجزات پیمبران و دعا و درخواست و نیز حرکت و مبارزه بهره جست بهتر است این مقام راپس مقام رست و سه گاه اجرا کنیم هر چند عبدالباسط بعد از مقام حجاز و منشاوی بعد از مقام نهاوند و بیان وارد این مقام میشوند . (تمرین محدوده قرار و جواب و جواب الجواب این مقام را اجرا میکنیم ).

مقام سه گاه : یکی از مقامات رایج در تلاوت قرآن کریم این مقام است عده ای زادگاه این مقام را آذربایجان و اهل آن را از بهترین اجراکنندگان این مقام میدونند به مرور زمان این مقام در سایر سرزمینهای همجوار گسترش پیدا کرده و به دلیل ویژگی منحصر به فرد لحنی خود در میان اعراب جایگاه ویژه ای برای خود کسب کرده است و با گذشت زمان رنگ و بوی عربی به خود گرفته است و تا حدی پیش رفته که امروز یکی از مقامات اصلی و نام آشنا در میان الحان قرآنی است . از میان اساتید تلاوت قرآنی رفعت شعشایی اسماعیل منشاوی علوش مهارت خاصی در اجرای این مقام دارند .دیدگاه اساتید لحندر مورد مقام سه گاه جالب است آنها این مقام را گل سرخ و نگین مقامات مهرفی میکنند و در مباحث زیبا شناسی این مقام را به دلیل حلاوت و تلاوت و دلنشینی برانگیزنده حسن محبت و عشق و سوز دلمعرفی میکنند از دیدگاه اساتید لحن سه گاه دارای دو گونه های مختلف هستند از جمله سه گاه حُزُن که استاد اسماعیل در تلاوت سوره های لقمان و نازعات و علق آن را با استادی تمام ارائه کرده است .

آنچه از تلاوت قاریان و توصیه اساتید لحن بدست می آید اینکه آیاتی با مفاهیم عشق وعده الهی بشارت مغفرا صفات مومنان پیروزی و نیز اجابت دعا را با مقام سه گاه تلاوت کنیم . و توصیه شده که این مقام را پس از مقامات رست عجم حجاز  نهاوند اجرا کنند . نکته : بهتر است قاریان در اجرای مقام سه گاه به آن توجه کنند این عموما اجرای مقام سه گاه یا جریانی ساکت و آرام و پرسوز آغاز میشود و با انتقال احساسات عالی توجه شنونده را به خود جلب میکند.( در پایان تمرین محدوده قرار و جواب  و جواب الجواب این مقام را گوش میدهیم ).

مقام صبا : مقام صباکه در تلاوت قرآن اجرا میشود مجموعا ای از نغمات حزین میباشد و گذشته ای را به تصویر میکشد که انسان آن را از دست داده است و ما را به خویشتن خویش دعوت میکند . روند اجرای این مقام کاملا لطیف و ملایم و روان است و هر نوع تکلف در اجرای این مقام تاثیر آن را کاهش میدهد اساتید لحن معتقدند که صبا با آتش دل و نوای فراق است که هر شنونده ای را دعوت به کنکاش و بررسی گذشته دعوت میکند و معتقدند اگر مقامات را به عنوان یک موجود زنده فرض کنیم صبا صدای وجدان آگاهی است که در عین توبیخ و بررسی جز به جز رفتار و اعمال انقلابی را در دل ایجاد کرده و مسیر توبه و بازگشت را هموار میکند لذا هر کس که میل به بازگشت در آن بیشتر باشد صبا را محزون تر و تاثیر گذارتر و به جاتر اجرا میکند . اساتید لحن توصیه میکنند که صبا را پس از مقام بیات حجاز اجرا کنیم و بهتر است در موضوعاتی از حوادث گذشتگان به تصویر کشیدن عاقبت نیک مومنان و سرانجام بد گنهکارانو دعا و توبه و پشیمانی و ذکر نعمتهای الهی و آیات الهی استفاده کنیم از زیرشاخه های تقطیع همان رَمَل (تکرار) معروف است که قاریان در مقام سه گاه و صبا نیز استفاده میکنند . در زیر شاخه های عجم عده ای معتقدند که زیرشاخه عجم خودبه عنوان یک مقام اصلی مطرح است و عده ای نیز این را قبول نداشته و معتقدند که زیرشاخه عجم فقط در حد همین زیرشاخه در مقام صبا قرار دارد و نیز معتقدیم که زیرشاخه عجم جدای از مقام عجم که در مقام قاریان قرآن به مقام چهارگاه معروف است و استاد محمود علی البنا و عبدالباسط در اجرای زیرشاخه عجم که در مقام صبا قراردارد مهارت خاصی از خود نشان داده اند . ازمیان اساتید لحن مصطفی اسماعیل منشاوی عبدالباسط شعبان صیاد و رفعت حصان و کامل یوسف بهترین اجراها را در این مقام از خود نشان دادند .( حال به تمرین محدوده قرار و جواب و جواب الجواب این مقام گوش میدهیم .)

مقام حجاز : در گذشته های دور در منطقه ای به نام حجاز در شبه جزیره عرب صحرانشینان در طی مسافتهای طولانی سوار بر شتر شده و تحت تاثیر نوع راه رفتن این حیوان نغمات خاصی را زمزمه میکردند با گذشت زمان به وسعت این نغمات افزوده شد و به دلیل منحصر به فرد بودن این نغمات اعراب نام حجاز را بر این نغمات انتخاب کردند اساتید لحن در توصیف این مقام معتقدند که حجاز زیادآور ناله برخواسته از غم هجران است که حوادث گذشته را به تصویر میکشد . و انسانهای متاثر از آن را به یکّه شدن و چاره اندیشی و فکر فرو میبرد و در عین غم عمیق شور و شَعَف همراه با احساسات عالی و حزین آمیخته میشود شما میتوانید در اجرای این مقام یکپارچگی و اتحاد و آرزو برای سعادت انسان را به تصویر بکشید . حجاز همه انسانها به خصوص اهل تقوی را به تفکر و تعمق دعوت میکند و در مواردی چون در آیات بشارت و انذار و نعمتهای خداوندو تذکر و یادآوری – امری و توصیه ای وخلقت جهان هستی و موجودات و نیز فراخوان عمومی در برمیگیرد . از میان اساتید لحن رفعت-شهشایی – اسماعیل – یوسف – در اجرای این مقام مهارت خاصی دارند . بهتر است مقام حجاز پس از مقام صبا و سه گاه و بیات اجرا کنیم . نکته : عموما اجرای این مقام جریانی بسیار ملایم و روان است و هر نوع تکلف میزان تاثیرگذاری این مقام را کاهش میدهد . گوش دادن و تمرین محدوده قرار و جواب و جواب الجواب این مقام را انجام میدهیم .

مقام نهاوند : در مورد مقام نهاوند دو نظریه وجود دارد عده ای معتقدند در زمانهای دور در منطقه نهاوند ایران نغماتی در بین مردم زمزمه میشد که منحصر به فرد بود و عده ای دیگر خواستگاه اولیه این مقام را به کشور هند میدانند . به هر حال این مقام از هر کجا که هست امروزه از زیباترین مقام است و چون داده های مروارید در میان مقامات قرآنی خود نمایی میکند و مصطفی اسماعیل به عنوان استادی بینظیر در اجرای این مقام از مهارت خاصی برخوردار است و موجی خوانی که از ابزارهای تنوع صدا است در این مقام نقش مهمی را ایفاء میکند .و از بهترین محلهای اجرا این مقام داستانهای قرآن است .                                پایان

تقدم و تأخر نغمات و چینش مقامات و کیفیت انتقال از یک نغمه به نغمه دیگر نیز از فنون قرائت است که در ترتیل بایستی مورد توجه قرار گیرد. هر نغمهای را در هر جای تلاوت نمیتوان اجرا کرد؛ بلکه انتخاب هر نغمه به نغمات قبل و بعد آن بستگی دارد. در انتخاب نغمه، ملاکهایی وجود دارد؛ مانندِ :

الف) هماهنگی با نغمه قبلی و بعدی؛

ب) موضوع و مفهوم آیات؛

ج) مدت تلاوت ترتیل؛

د) طبقه صوتی که در آن تلاوت میکنیم؛

ه) قالب و شکل کلمات و ظاهر آیت؛

و) طولانی بودن یا کوتاه بودن آیات.

در ترتیل خوانی میتوانیم از ردیفهای زیر برای تنغیم استفاده کنیم

بیات ----› صبا ----› حجاز ----› سه گاه ----› رست ----› چهارگاه

نهاوند----› رست----› بیات----› صبا ----› حجاز----› سهگاه

عجم ----› نهاوند ----›چهارگاه ----› صبا ----› سه گاه ----› رست

رست ----› بیات----› صبا ----› نهاوند ----› حجاز

صبا ----› حجاز ----› نهاوند ----› رست ----› بیات

حجاز ----› سه گاه ----›رست ----› نهاوند----› صبا

چهارگاه ----› رست ----› نهاوند ----› صبا ----› عجم

عجم ----›صبا ----› نهاوند----› حجاز----› سهگاه

سه گاه ----›رست----› بیات ----› نهاوند ----› حجاز ----› چهارگاه

سه گاه ----› رست----› بیات----› صبا ----›عجم----› نهاوند

از استاد شحات انور : /آل عمران 26 -38 / مائده 109 – 117 / انعام 94 – 107 /کهف 107 – 110/ احزاب 38 – 48/ الشمس 2-15/ الضحی 3-11/الشرح2-7/علق2-19 /قدر 3-5 /بینه 2-8/ زلزال 1-8/ العادیات 1-11/ تکاثر 3-8/ النصر 2-3 /

آموزش صوت :به این نکات توجه کنید :1- در هنگام تلاوت قرآن کریم ممکن است که فکر کنیم چهره خود تغیر میشود یا دهان خودتان را بیش از حد باز میکنید و یا به اینکه به خود فشار وارد میکنید ( یعنی در انتقال مفهوم و محتوای آیات نیازی به ایجاد فشار و تنش زاید در عضلات بدن نیست .) 2- بهترین سطوح صدا برای تلاوت قرآن ابتدا قرار سپس جواب و پس از این دو برای جلوگیری از بیماری حنجره و کاهش عمر تلاوت اوجهای منطقی را جایگزین جیغ بدون ضابطه و محزون کنید . از نشانه های بارز اوج های منطقی و عدم گرفتگی عضلات صورت و گردن سینه و حنجره اشاره کرد . و ما میتوانیم با بررسی تلاوتهای منشاوی انور عبدالعال به این نتایج مهم برسیم 3- از همین حالا تصمیم بگیرید به جای تقلید از صدای مرجع تلاوت خود را از فنون موجود در تلاوت وی بهره بگیرید .4 – اگر شما طبقات صوتی خودتان با تمرینات کشش صدا و تحریر هر یک طبقات بشناسید و آماده کنید عکس العمل صدای شما بیشتر و دقیقتر و لحن شما زیباتر میشود .  5- اگر حنجره شمکا به خاطر بیماریهای مختلف دچار التهاب و عارضه شده همه تمرینات را تا بهبودی کامل متوقف کنید . و اگر با علائمی چون خستگی حنجره – خارش – سوزش در گلو – صاف کردن پی در پی گلو – سرفه – زخم گلو – و پرش و شکست صوت مواجه شدید حتما به پزشک مراجعه کنید . به هر حال توصیه شده زمانی که مشکل پیدا کردید به این نکات توجه کنید : 1 –استراحت و آرامش خاطر و صحبت کردن آهسته 2 – رژیم غذایی مناسب نخوردن ترشی و سرکه و فلفل وهدویه و سرخ کردنی و چربی و توصیه میشود که به خوردن غذاهایی مثل سوپ مرغ و سبزیجات و لیموشیرین 3 – مصرف مایعات آب شهری و چای و آبمیوه استفاده کنید 4 – عمل غرغره با آب نمک چند بار در روز (4بار)(نمک استاندارد در داروخانه ها ) 5 – مرطوب نگه داشتن هوای اتاق کار یا خانه و استفاده از دستگاه بخور و گذاشتن حوله خود روی سر و عمل استنشاق بخار آب انجام دهید . 6 – مسواک زدن دندانها

پرهیز از بعضی غذاها و میوه ها و نوشیدنی ها :

خوردن بعضی از غذاها و میوه ها و نوشیدنی ها :

درس اول : مبانی صدا – مشخصات صوت و تمرین :

مفاهیم اولیه صوت : صوت از یک حنجره توسط ارتعاش صدای یک شیء تولید میشود و در محیط عادی مانند هواآب به صورت موج منتشر میگردد و دستگاه شنوایی ما آن را به مغز انتقال میدهد که باعث تشخیص هر صدا میکنیم . حرکت موجی انتشار صدا سه مشخصه دارد : 1-بسامد 2- طول موج 3- دامنه . به تعداد ارتعاش یک جسم در مدت زمان معین بسامد گویند واحد آن هرتز (    ) است . گوش ما صدای کمتر از 20 هرتز و بیشتر از 20000 هرتز نمیشنود . با توجه به مفهوم بسامد : حرکت ارتعاشی تند موجب تولید صدای زیر و حرکت ارتعاشی کُند موجب تولید صدای بم میشود . به حرکت کامل نوسانی در مدت زمان مشخص را طول موج گویند . واحد اندازه گیری آن متر است حداکثر مسافتی که جسم مرتعش از نقطه تعادل خود در وسط در دو طرف بالا و پایین طی میکند دامنه صدا میگویند. هر چه دامنه صوت بلندتر باشد صوت شدیدتر و هر چه دامنه پایینتر باشد صوت ضعیف تر است .

مشخصات عمومی صوت: ارتفاع – بلندی ( شدت یا حجم صدا)- طنین

1-ارتفاع : به زیر یا بم بودن صدا ارتفاع صوت میگویند که در آن دو عامل ضخامت و طول تارهای صوتی بسیار موثر است .چون ضخامت و طول تارهای صوتی زنان از مردان بیشتر است ارتفاع صوت در زنان از مردان بیشتر یا دو برابر است . بر این اساس هر نوع تلاش جهت بالا بردن ارتفاع صوت به بیش از حد امری کاملا غیر ممکن و مخرب کیفیت است . لذا از بالا بردن یکباره شدت صوت و ارتفاع صدا در قالب فریاد یا جیغ جدا خودداری کنید .

 تمرین ارتفاع صوت :

 1-شناخت طبقات صوتی : پس از تنفس شکمی ارتفاع صدای خود را از پایین ترینحد شروع و طبقه به طبقه تا دامنه عادی صدا خودافزایش دهید سپس ارتفاع صدا را قدری بیش از دامنه اصلی خود بالا ببرید و پس از آن طبقه به طبقه با پایینترین حد صدا خود بازگردید . فایده این تمرین تثبیت و گسترش دامنه صدای شماست 2- استقرار بر روی طبقات صوتی : کشش صدا به صورت کاملا ممتد و موجی و تحریری در هر یک از طبقات صوتی است طی این تمرین از پایین ترین دامنه صدا شروع واستقرار در هر طبقه به طبقه بالاتر توجه کنید و بهتر است بدانید که حداقل استقرار در هر طبقه پانزده ثانیه به سه حالت ممتد و موجی و تحریری است .

2- بلندی (شدت یا حجم صدا) : صداها ممکن است قوی یا ضعیف باشد صدای بلندتر یا حجم بیشتری است که شدت بیشتری دارد –( به کمترین صدای قابل احساس آستانه شنوایی گویند و به بلندترین صدای قابل تحمل توسط گوش را آستانه دردناکی گویند).نکته : وجود دلیل برای افزایش یا کاهش شدت صوت است زیرا حجم زیاد صوت به تنهایی خسته کننده و ملال آور است . و بلند و آهسته بودن صدا باید کاملا متناسب با آیات قرآن باشد یعنی اگر تلاوت بر مبنای پیام رسانی باشد حجم صدا باید متناسب با پیام آیات تنظیم شود .

تمرین افزایش صدا: 1- توجه به آزاد بودن عملکرد دنده ها و پرده دیافراگم و رها بودن عضلات گردن توجه کنید . هدف از این توجه جلوگیری از فشار زیاد حنجره و استفاده از فضای تشدید سینه ای در افزایش طنین صدا است .2- سطح ارتفاع صوت خود را ثابت نگهداری و به صورت تدریجی بلند کنید . توجه کنید افزایش حجم صدا تا زمانی ادامه خواهد داشت که در نکات مرحله ی نخست مشکلی ایجاد نشده باشد. اینککلمات را دقیق ادا کنید .

3- طنین :  تولید صوت اولیه یا تن خالص سوت مانند از حنجره در انسانها یکسان است اما پردازش متفاوت صدای انسان به واسطه تفاوت شکل فضای تشدید کننده در هر یک از انسانها را طنین یا رنگ صوت گویند .

درس دوم :دستگاه صوتی انسان :به آن دسته اعضای و جوارح انسان که در تولید صدا نقش دارند دستگاه صوتی گویند : . 1- حنجره 2- شش 3- فضای تشدید کننده صوت وتمرین .

. 1- حنجره: منبع ایجاد صوت است مجموعه از تارهای صوتی و چند ماهیچه و چند غضروف است ویژگی تارهای صوتی : عصب – جنس –طول – ضخامت . ( طول و ضخامت تارهای صوتی در مردان از زنان بیشتر است . و همین عامل موجب بم تر بودن صدای مردان است . 2- شش : ظرفیت شش را به چهار قسمت : حجم ابگیر – ذخیره تنفسی دم- ذخیره تنفسی بازدم – حجم باقی مانده تقسیم کرد . حجم آبگیر مقدار هوایی است که در تنفس معمولی داخل و خارج میگردد حجم بیش از حجم آبگیر را ذخیره تنفسی دم گویند ..حجمی از هوا را پس از خروج حجم آبگیر با تلاش فراوان خارج میکنیم بازدم گویند و حجم هوایی پس از بازدم شدید باقی میماند حجم باقی مانده گفته میشود .

فضای تشدید کننده صوت : هر عضوی از بدن که خاصیت تشدید صوت را در خود یا در فضای درونی خود داشته باشد فضای تشدیدکننده صوت خوانده میشود . پس از ایجاد صوت سوت مانند از حنجره کل بدن انسان بخصوص سینه و فضای دهان و خیشوم و سینوسها به صورت جعبه تشدید صوت اولیه عمل و صوت را کامل و مفهوم درست و دلنشین میکند .

موثرترین روش افزایش تشدید سینه ای  و دهانی : تنفس - سینه ای - آزاد و رها بودن عضلات موثر در کیفیت صوت - قرار داشتن بدن در حالت طبیعی است .

مراحل کشف تشدید سینه ای :مرحله اول : کف دست خود را بدون فشار بر روی سینه بگذارید و نفس خود را خارج کنید در این مرحله لرزش در قفسه سینه احساس نمیکنید سپس دوباره نفس بکشیدو بدون فشار با قرار دادن دست بر روی سینه صدای کشیده را تولید کنید و به کیفیت تشدید صوت و لرزش قفسه سینه دقیقا توجه کنید .این حالت را به خاطر بسپارید سپس سعی کنید تشدید صوت را بدون ایجاد تنش در عضلات گردن – شکم – پشت – سینه افزایش دهید . هنگامی که بهترین حالت تشدید سینه ای را کشف کردید آنها را کاملا به خاطر بسپارید و تمرین را خاتمه دهید . مرحله دوم : تمرین را با قرار دادن کف دست بر روی سینه و ایجاد مطلوب تشدید سینه ای آغاز و در پی آن به صدای کشیده آیات را تلاوت کنید هدف از این تمرین دستیابی به حالت مطلوب تشدید سینه ای در حین تلاوت است . مرحله سوم : شروع این مرحله زمانی است که قاری قرآن بهترین حالت تشدید سینه ای در حین تلاوت کشف و تا حدودی ثابت نگه داشته است . در این مرحله بدون استفاده از کف دست باید حالت مطلوب تشدید سینه ای را ایجاد و در تمامی مراحل تلاوت متوجه آن باشید .

مراحل کشف تشدید دهانی : برای کشف تشدید دهانی کافی است تمام فضای دهان را محل تشدید صوت قرار دهید نشانه عملکرد درست در تشدید درست احساس برخورد مستمر صوت به سقف دهان است در این صورت علاوه بر تشدید دهانی از تشدید سینوسها بهره مند میشوید ولی گرفتار تشدید خیشوم نشوید .

درس سوم :عضلات موثر در کیفیت صوت :عضلات گردن پشت شکم حنجره صورت گلو سینه را نباید منقبض کرد . بررسی تاثیر تنش در عضلات همه اعضای بدن به نحوی متاثر از یکدیگر مثلا( تنش در گردن گلو را منقبض و فشار وارد میکند و مانع بهره مندی صوت از فضای تشدید سینه ای میشود  و شفافیت صدا را میکاهد) . (تنش در عضلات بین دنده ای موجب کاهش تاثیر قفسه سینه در تشدید صوت میشود )( تنش در کمر باعث تنش در پشت شانه ها میشود ) ( تنش در پس گردن به تنش در قسمت برد یا پیشین گردن منجر میشود و باعث ایجاد سختی در فکها میگردد و و بعد باعث تنش در زبان و کام بالا ایجاد میشود) . تمرین عمومی آزادی عضلات : به روی کمر بخوابید ( شکم رو به آسمان باشد ) دو زانو را خم کرده و به طرف بالا آورده و پشت خود را باز و گسترده کنید زانوها را با هم فاصله داشته باشد نوک آنها به طرف سقف باشد دستها را روی زمین پهن و بدن را شل تر و بازتر کنید نباید به پشت فشار بیاورید شانه ها را رها کنید تا گسترده شود . رها کردن آرنجها و گذاشتن دو مچ دست بر روی شکم به این منظور کمک میکند . احساس کنید مهره های کمر فاصله و کمر کش آمده باشد اجازه دهید گردن کش بیاید و سر از شانه ها دور شود بدون فشار . سر را به طرف چپ و راست بگردانید و احساس کنید عضلات گردن آزاد هستند . سر را به عقب کف اتاق فشار دهید و بعد آزادش کنید و چانه را به طرف پایین منقبض کنید سپس آزادش کنید تمرین حذف تنش سر و گردن : چهار زانو نشسته سر را به طرف جلو بیاندازید و دوباره به آرامی بلند کنید سر را به طرف چپ و راست بیاندازید . سر را دور گردن بچرخانید سر را به طرف عقب ببرید و به آرامی برگردانید .

تمرین حذف تنش در شانه ها : شانه ها را اندکی بالا بکشید و رها کنید و به حدی رها کنید که به طرف پایین برود و به صورت خیلی آرام انجام شود

درس چهارم شیوه های تنفس – تمرین تنفس : دو شیوه جهت انتقال و حبس هوا در ششها ارائه شده است : سینه ای و شکمی . تنفس سینه ای : در این تنفس مرکز تجمع هوا قسمت بالای ششهاست لذا حرکت قفسه سینه و درآمدگی ظاهری قسمت فوقانی آن همراه گرفتگی و تنش در شانه ها و عضلات گردن قابل رویت و قابل احساس است . حاصل چنین تنفسی حبس اندک هوا است . این شیوه تنفسی مطلوب تمرینات و حرکات ورزشی است ولی در فن قرائت عملی مردود و نامطلوب تلقی شده است . و تبعات منفی : 1- حبس اندک هوا در ششها 2- وارد شدن فشار بر حنجره و در نتیجه خستگی زود رس و گرفتگی صدا 3-تنش در عضلات بدن و کاهش طنین مطلوب 4- سختی نرم کام و ایجاد تمایل جهت گرایش به طبقات بالای صوتی میباشد .زیرا قاریان عموما با استفاده از این شیوه در ارتفاعی خارج از دامنه صدای خود تلاوت میکند در این شیوه بخش کنترل خروج هوا حنجره است . تنفس شکمی : در این تنفس مرکز تجمع هوا قسمت پایین ششها است همین عامل موجب وارد شده فشار بر پرده دیافراگم و راندن آن به سمت شکم و باز شدن دنده ها با پرده دیافراگم میگردد . لذا برآمدن شکم و پهلو ها و احساس جدایی مهره ستون فقرات از نشانه های بارز چنین تنفسی است کلا بهترین راه جذب حداکثر هوا شیوه تنفس شکم است ویژگی این شیوه بدین شرح است : 1- کار حنجره بدون تحمل فشار ناشی از کنترل خروج هوا تولید صوت است . 2- کار پرده دیافراگم و عضلات بین دنده ای کنترل خروج هوا و استحکام صوت است .3- استفاده مطلوب از فضای تشدید سینه ای و دهانی به جهت رها بودن عضلات قفسه سینه و گردن و دهان است . تنش در عضلات به حداقل ممکن میرسد .

تمرین تنفس صحیح: به پشت بر کف اتاق دراز بکشید ( رو به کمر ) و دستها را در دو طرف بدن در جایی که قفسه سینه هنگام دم بیشتر از جاهای دیگر باز میشود بگذارید و این مراحل را انجام دهی: مرحله اول : ابتدا بودن حرکت قسمت فوقانی سینه هوا را به درون بکشید به نحوی که تا عمق ششها هوا فرو برود و دیافراگم به ناحیه داخل نفوذ کند و باعث برآمدگی شکم شود سپس را مثل آه بیرون دهید منتظر بمانید تا احساس کنید عضلات میان دنده ها محتاج حرکت هستند آنگاه مجددا هوا را به درون بکشید و باز شدن دنده ها را در پشت و جلو و حرکت دیافراگم را احساس کنید این نوع تنفس کشیدن را پنج بار تکرار کنید. مرحله دوم : هوا را به درون بکشید ولی 10 شماره که در ذهن میشمارید به آرامی بیرون آورید سپس شمارش را به 15 و 20 و بالاتر برسانید مراقب باشید عضلات میان دنده ها هوای در حال خروج را کنترل کنید یا(فاصله شمارش اعداد در آغاز و پایان یکسان باشد .)

درس پنجم : ضرب در تلاوت :تلفظ روان و دلنشین هر یک از حروف الفباء نیاز به صرف متناسب نیرو دارد لذا لازم است اندامهای مربوط به هر حرف دخالت فعال طبیعی داشته باشد . به نیروی مصرفی به جهت تولید روان و دلنشین حرف که باعث میگردد حرف از حالت شل و وارفته به مرحله استحکام ادای درست حرف برسد ضرب میگویند ( به عبارت دیگر ضرب در اصل فشار طبیعی اندامهای مربوط به تولید حرف برای تلفظ روان و دلنشین آن حرف است .) ضرب کلام را نافذ و بُرد آن را افزایش میدهد در نتیجه ما را از  فشار غیر طبیعی بر حنجره و اندامهای گفتاری رها میکند . نکته : محل کاهش ضرب در هنگام تلاوت قرآن انتهای آخرین کلمه آیه است . که در آن آخرین حرف تهجی نامفهوم یا سست ادا میشود . علل این مشکل بی توجهی نیاندیشیدن به مفهوم آیه انتخاب شیوه ای نادرست در تنفس و فقدان اعتماد به نفس است

تقسیمات ضرب : 1- ضعیف 2- متوسط یا منطقی 3- قوی یا خشن .

 ضرب ضعیف :  صرف نیرو به میزان کمتر از حق ادای حرف را ضرب ضعیف گویند . در این حالت اندامهای مربوط به تلفظ هر حرف کاملا در تلفظ دخیل نیستند لذا حالتی مالشی و جوفی و یا فضای دهنی به خود میگیرد در نتیجه شنونده در تلفظ کلمه به جای استحکام و صلابت طبیعی حالتی شل و وارفته احساس میکند ضرب ضعیف در مکالمات روزمره وجود دارد . ضرب منطقی : صرف نیرو به میزان حق ادای حرف را ضرب منطقی گویند . در ضرب متوسط اندامهای گفتاری دخالتی فعال و طبیعی در تولید حرف دارند به نحوی که شنونده استحکام و روان خوانی حروف را کاملا احساس میکند . لذا در قرائت قرآن از این ضرب استفاده میشود . ضرب قوی یا خشن : صرف نیروی بیش از حق ادای حرف را ضرب خشن گویند . در این حالت اندامهای گفتاری دخالت بیش از حد فعال  و حالت طبیعی در تلفظ حرف دارد در این ضرب علاوه بر خستگی رود هنگام اندامهای گفتاری و وارد شدن فشار بر حنجره شنونده به حالت خشن و ناخوشایند  تلفظ حرف را در کلام کاملا احساس میکند .

درس ششم : جایگاه تکیه در تلاوت :تکیه در کلمه – تکیه در کلام

هنگام سخن گفتن به زبان مادری بر روی بخشهای خاصی از هر کلمه فشار وارد میکنند تا آن را با وضوح و برجستگی خاص تلفظ کند .

تکیه یا نبر : فشار بر بخش خاصی از کلمه در هنگام صحبت را تکیه میگویند نامهای دیگر تکیه تاکید – فراز – قله کلمه است . تکیه در کلمات نقش اساسی دارد تا حدی که رعایت نکردن آن موجب آشفتگی در آهنگ و معنای کلمه میشود و تدوین قوائد تکیه بر روی کلمات امری ضروری است . انواع هجا در زبان عربی : اصلی – فرعی .

اصلی : ( 1- حرفی با صدای کوتاه  قُ تِ لَ ) (2-حرفی با صدای کشیده أو ذی نا ) (3- حرف با صدای کوتاه و حرف ساکن أَک بَر )( 4- حرفی با صدای کشیده و حرفی ساکن ءَال – حِین )( حرفی با صدای کوتاه با دو حرف ساکن َدر – فَجر )تن های فارسی در زبان عرب عبارت است از (حرفی با صدای کشیده و حرفی مشدد با علامت سکون جآنَّ  - مُضآرَّ) .

جایگاه تکیه در کلمات قرآن : نکته( 1- (الف لام تعریف )(ال) جزء هجای کلمه شمرده نمیشود – القمر .)( 2- ضمایری که به انتهای کلمات متصل میشوند یا حروف مضارعه که در اول برخی کلمات می آید هجا محسوب میشود . یَعلَمُون – رَأَیتَهُم .)( 3- هر جزء مستقل در جمله استثنائا کلمه محسوب میشود . وَ – هُوَ – هِیَ .)( 4- هر حرفی در کتاب قرآن متصل به اول باشد هجای کلمه محسوب نمیشود . سَیَعلَمُون – فَبُهِتَ – کَمَثَلِ .) قوانین تکیه در کلمات قرآن : قانون اول : اگر هجای آخر کلمه ای از نوع 4 و5 باشد محل تکیه هجای آخر است . مانند (صادقین جزو هجای 4 ) – (مومنات جزو هجای 4 )  – (یمسسک جزو هجای 5 – ( لهنَّ

/ 0 نظر / 12 بازدید