قواعد تجوید قرآن

 

 

تلفظ  ده حرف ویژه :

حرف ث : این حرف نوک زبانی و نازک و کم حجم تلفظ میگردد مانند کودکی که نوک زبانی صحبت میکند (نحوه تلفظ :نوک زبان با دندانهای جلو در آرواره بالا تماس بگیرد و هوا را به بیرون بدمد) {فشار نوک زبان بر دندانها زیاد نباشد }

حرف ح : با گرفتگی خاصی در حلق ایجاد میشود مثل اینکه کسی بخواهد پوست تخمه ای را از حلق که گیر کرده بیرون بیاندازد

حرف ذ : مثل حرف ث

حرف ص : حرف صاد مانند حرف سین تلفظ میشود ولی همراه آن صدا پرحجم و درشت میگردد (سین پرحجم = سین مفَخَّم )

حرف ض :  از تماس کناره زبان با دندانهای آسیای بالا ( هم چپ و هم راست میتوان تلفظ کرد ) و با صدای پرحجم و درشت .

حرف ط : مانند حرف ت تلفظ میشود ولی صدای پرحجم و درشت (تاء مفَخَّم )

حرف ظ : مانند حرف ذ از تماس نوک زبان و سر دندانهای جلو آرواره بالا ایجاد میشود و لی صدا درشت و پرحجم گردد .

حرف ع : این حرف از میان حلق و به صورت نرم تلفظ میشود و گویی صدا کش می آید (دقت کنید حرف عین پرحجم و مفَخَّم اداء نشود )

حرف غ : از همان محل تلفظ حرف خاء یعنی از ناحیه حلق تلفظ میشود و لی صدای آن نرم وکشیده و دنباله دار .

(ولی حالت خراش و خشونت حرف خاء ندارد )

حرف واو : حرف واو نباید مثل فارسی دندانهای بالا با لب پایین مماس گردد و تلفظ کرد . نحوه اجرا : لبها به حالت غنچه در می آید و صدای واو از میان دو لب خارج میشود .

وقف بر کلمات :

مـ : وقف لازم  =  باید وقف کرد         ج : وقف جایز =هم وقف و هموصل میتوان کرد         ز : وقف مجوز : اجازه وقف را دارد

لا : وقف ممنوع = نباید وقف کرد         ط : وقف مطلق = تاکید در وقف دارد         ص : وقفف مرخّص : برای نفس گرفتن میتوان وقف کرد

قلی : وقف قلا = وقف بهتر ا از وصل ست      صلی : وقف صلا = وصل بهتر از وقف است       س : سکت = مکث کوچک (وقف نیست)

    : نشانگر قائده تسهیل همزه                  : اشمام یا اماله ( هم بالا و هم پایین حرف قرار میگیرد      س: سین بدل صاد وصاد بدل از سین

م : اقلاب (ن به م ) هر وقت بعد از حرف ن ساکنه ب بیاید حرف ن به م اقلاب میشود و تلفظ میگردد .

حروف استعلا : ط ظ ص ض خ  غ  + ر  به صورت پرحجم و درشت خوانده میشود .

صفت قلقله : ق  ط ب ج د = تحریک حرف ساکن  و آزاد نمودن و ظاهر کردن صدای حرف در هنگام ساکن .

نحوه ابتدا به همزه وصل :

نحوه ابتدا به همزه وصل در فعل : بعد از همزه وصل اگر اولین حرف متحرک مفتوح  یا مکسور بود همزه وصل مکسور میشود و اگر مضموم بود همزه وصل مضموم میشود به غیر این افعال : ابنوا – امشوا – اقضوا – امضوا – ائتوا - اهدو  .

نحوه ابتدا به همزه وصل در حرف : تنها کلمه ای که حرف محسوب شده و همزه وصل مگیرید حرف تعریف ( ا  ل  ) میباشد . و در صورت ابتدا مفتوح است .اَلقمر – الدّار -

نحوه ابتدا به همزه وصل در اسم : همزه وصلی که بر سر اسم ها بیاید در صورت ابتدا مکسور خواهد بود مثل اِبن - اِبنَتَ – اِمرَاَ – اِمرَاَتَ – اِسم

                          1- ادغام :  ن ساکنه در یرملون                                                 

احکام نون ساکنه :    2-اظهار : ن ساکنه در حروف حلقوی ( ه ء ا ح خ ع غ  )               1-ادغام متناجسین :  هم جنس (ذ ظ ث )(د ت ط)(ب در م)

                          3-اقلاب : ن ساکنه به میم                                                     2-ادغام متماثلین  : مثل هم

                         4- اخفاء : بقیه حروف به جزء حروف بالا            انواع ادغام :      3-ادغام متقاربین : نزدیک به هم ( ق ک ) (ن در ل و ر) (ل ر)

                                                                                                             4-ادغام متباعدین : دور از هم

 
   

 

 

                          1- ادغام : میم ساکنه در میم                                                    

احکام میم ساکنه :     2-اخفاء : م ساکنه در ب                                                      

                         4-اظهار : میم ساکنه در بقیه حروف به جزء حرف ب و م                         

 

 

 

قوائد مد :

                            1-مد منفصل : یعنی جدا از هم و سبب مد و حرف مد در دو کلمه بیاید . یوحی الیک

مد سبب همزه :          2- مد متصل : یعنی سبب مد و حرف مد در یک کلمه بیاید . ملائکة

                            3- مدبدل : مدی که سبب آن قبل از مد بیایید ایمان  ءامنوا

 
   

 

 

1-      لازم :مدی که چه در وقف چه در وصل ساکن آن از بین نمیرود مثل دابة – ولاالضّالّین ءآلانَ

مد سبب سکون :         2- سکون عارضی : یعنی خود ما عارض آن شدیم  مثل کلمه یفلحونَ  = یفلحون

                            3- مد لین : دو حرف واو   و  ی  ساکنه  ما قبل مفتوح در وقت وقف . بالخیرِ = بالخیر  و القومِ = القوم

 

حروف ناخوانا : پایه همزه وصل  : إ   ؤ  و  أ  ﺋ  ﺌ ئ  ئ  همزه وصل (     )  پایه الف مدی :  ﺍ  ى  و  -  ل نزدحروف شمسی (ت ث د ذ ر ز ط ظ ص ض س ش ل ن ) و در آخر فعل امر در هنگام متصل به کلمه دیگر مثل لصالواالجحیم  .

طرق وقف بر آخر کلمات :

ابدال  (تبدیل کردن ) : در این وقف حرف آخر کلمه به حرف دیگری تبدیل میشود . مثل : نعمةٍ = نعمه – الصَّلواةُ = الصَّلواه

اسکان  (ساکن نمودن) : حرف آخر بقیه کلمات به غیر از ابدال با هر حرکتی در هنگام وقف ساکن میشود . مثل مقاعدَ = مقاعد – کُتُبَ = کَتَب

                           1-تحقیق  : خواندن قرآن با سرعت کم و دقت زیاد

روشهای ترتیل :      2-تدویر : خواندن قرآن با سرعت متوسط (درماه مبارک رمضان خوانده میشود)

                           3-تحدیر(حدر) : خواندن قرآن با سرعت زیاد 

 

حروف شمسی : شنل زدر دست (ش ن ل ز ض ظ ذ  د ر د س ص ث ت ط )

حروف قمری : عجبا خوف که حق غمی (ع ج ب ا خ و ف ک ه ح ق غ م ی )

1هاء ضمیر : بر آخر کلمات می آید و بر شی ای دلالت دارد . مثل کتابه و = کتاب او

هاء  :       2- هاء سکت :  در آخر کلمه می آید اما جرء کلمه نیست و معنایی هم ندارد مثل : ماهیه  - قارعه – حسابیه – کتابیه – مالیه

3-هاء جوهری یا ذاتی : هایی است که جزء کلمه است و در صورت حذف شدن کلمه را از داشتن معنای اصلی خود منحرف میکند . مثل : نفقه و  -  فواکهُ – الهَ

صفات غیر متضاد

صفات غیر متضاد صفاتی هستند که فاقد صفت ضد خود باشند عبارت اند از :

صفت صفیر : به معنای صوتی شبیه صدای  پرندگان که هنگام تلفظ سه حرف (ص س ز ) شنیده میشود

تَفَشّی : به معنای انتشار و پخش شدن هوا در فضای دهان که در مورد حرف (ش) است

نَفث : به معنای دمیدن از سر زبان مخصوص حرف ( ث) است

نَفخ : به معنای دمیدگی از لبها که مخصوص حرف (ف) است

تکریر : به معنای لرزش سر زبان مخصوص حرف (ر) این حرف باید متعادل تلفظ شود نه افراط نه تفریط .

استطاله : به معنای کشیده شدن صدای حرف از اول کناره زبان تا آخر آن میباشد مخصوص حرف (ض) است

انحراف : به معنای تمایل و انحراف حرف به سوی مخرج یا صفت حرف دیگر است مخصوص حرف ( ل  ر ) است

لین : به معنای نرمی مربوط به حرف ( واو ما قبل مفتوح – و – یاء ما قبل مفتوح ) است

بُحّه : به معنای گرفتگی صدا مخصوص حرف ( ح) است

غنّه : به معنای صوتی که از خیشوم ( فضای بینی ) بیرون میاید مخصوص ( م  ن  ) ساکنه  است

نَبر : به معنای تسلط و اشراف مخصوص حرف ( همزه ) که این حرف را اثقل الحروف مینامند .

قلقله : به معنای اضطراب و جنبش و در اصطلاح تحریک کردن حرف ساکن و آزاد نمودن و ظاهر کردن صدای حرف در هنگام ساکن مخصوص  حروف ( ق ط ب ج د ) است .

 

 

ادغام: بر4نوع است 1- ادغام صغیر2- ادغام کبیر3- ادغام ناقص4- ادغام کامل

صغیر: ادغامی است که حرف اول ان ساکن باشد(اصل ادغام همین است)لَقَد تابَ   من رَسولٍ

کبیر: ادغامی است که حرف اول متحرک است و باید ساکن شود تا ادغام صورت گیرد علت کبیر این است که باید در دو مرحله ادغام صورت گیرد مانند مَکَنّی که در اصل مَکَنَنِی بوده است تامنّا== تامَننا     ضالّینَ== ضالِلینَ

کامل: ادغامی است که درآن حرف مدغم کاملا از بین رفته باشد و هیچ اثری از ان باقی نماند

ادغام ناقص: ادغامی است که دران حرف اول بطور کامل از بین نرفته باشد بلکه صفتی از صفات مد غم باقی بماند اصل ادغام همین است

صفات اصلی
صفاتی هستند که دارای صفت متضاد خود هستند.صفات اصلی لازمه حرف هستند.مثلا حری که دارای صفت استعلاء است نباید در موقع قرائت بدون صفت اصلی استعلاء خوانده شود.صفات اصلی که در واقع 5 صفت هستند که با صفت متضاد خودشان 10 صفت میشوند
الف) جَهر و ضدش هَمس
صفت جهر بیان میدارد که برخی از حروف باعث ارتعاش تارهای صوتی در هنگام تلفظ میشوند که به این حروف ، حروف مجهوره گفته میشود
صفت همس بر عکس صفت جهر است و بمعنای عدم ارتعاش تارهای صوتی است در هنگام تلفظ آن حروف
بعنوان مثال حرف زاء و سین را در حالت ساکن درنظر بگیرید        از- اس
در هنگام تلفظ حرف زاء در حالت سکون ، صوت در حنجره ایجاد میشود اما در هنگام تلفظ حرف سین ، صوتی در حنجره ایجاد نمیشود
: تعداد حروف جهر و همس
حروفی که دارای صفت همس هستند 10 تا و بقیه حروف(18) دارای صفت جهر هستند
:حروف صفت همس عیارتند از
ث - ح -ش - خ - ص - س - ک - هـ - ف - ت
ب) شدة و ضدش رخاوة
شدت در تجوید بیان می دارد که جریان صوت در هنگام تلفظ برخی از حروف باید در سینه حبس شود
رخاوة برعکس صفت شدت ، بیان میدارد که در هنگام تلفظ تعدادی از حروف باید صوت یا هوا جریان داشته باشد
برای تشخیص صفت شدت ما بهترین موقعی که میتوانیم آنرا تشخیص بدهیم زمانی است که حرف یا ساکن باشد و یا مشدد
بعنوان مثال به حرف باء در کلمه ی « رَبَّنا » توجه کنید. در هنگام تلفظ حرف باء ، صوت ما کاملاً قطع شده و در موقعیکه خواستیم نون را بگوییم اجازه  میدهیم که صوت جریان پیدا کند پس میگوییم که باء دارای صفت شدت است
: حروفی که دارای صفت شدت هستند 8 تا هستند و عبارتند از
ء(الف) - ج - د -ت - ط - ب - ق - ک           حروف شدة را میتوان در دو کلمه     اجدت طبقک      جمع آوری کرد
حالتی بین دو صفت شدة و رخاوة وجود دارد که به آن صفت توسط گفته میشود یعنی نه حروفی که کاملا صوت و هوا  را در خلال خودشان قطع میکنند و نه کاملا جریان عبور هوا و صوت را آزاد می گذارند بلکه حالتی توسط دارند که به آن حالت بین الشدة و الرخاوة هم گفته میشود
: تنها 5 حرف هستند که دارای حالتی بین شدة و رخاوة هستند و عبارتند از
ل - ن - ع - م - ر
اگر 8 حرف دارای صفت شدة و 5 حرف دارای صفت توسط را با هم جمع کنیم میشود 13 حرف و از 28 حرف زبان عربی کم کنیم می شود 15 حرف که این 15 حرف دارای صفت رخاوة هستند
ج) استعلاء و ضدش استفال
استعلاء در لغت بمعنی برتری طلبی و میل به بلندی است و در تجوید به معنای افزایش حجم دستگاه تکلم در هنگام تلفظ حرف و درنتیجه درشت و پرحجم تلفظ شدن حرف است
استفال در لغت بمعنی پایینی و پایین بودن است و در تجوید بمعنای کاهش حجم دستگاه تکلم در هنگام تلفظ حرف و درنتیجه نازک و پست تلفظ شدن حرف است
: حروف استعلاء که به آنها حروف مستعلیه گفته میشود 8 حرف اند که عبارتند از
ص - ض - ط - ظ - غ - ق - خ
بقیه حروف در زبان عربی دارای صفت استفال هستند
د) اطباق و ضدش  انفتاح
اطباق بمعنی منطبق کردن دو سطح و یا پوشاندن یک سطح بوسیله سطح دیگر است و در تجوید بمعنای مطابق شدن بخشی از سطح زبان با سقف دهان در حین تلفظ برخی از حروف می باشد
حروف اطباق عبارتند از :     ص- ض - ط  - ظ
نکته : صفت اطباق در حرف طاء از بقیه حروف بیشتر است
انفتاح در لغت بمعنی بازبودن و دوربودن دو سطح از یکدیگر  است و در تجوید بمعنای جدابودن سطح زبان و سقف دهان از یکدیگر است
بغیر از حروف صفت اطباق بقیه حروف دارای صفت انفتاح هستند
هـ ) اصمات  و ضدش اذلاق
اصمات در لغت بمعنی منع کردن و ساکت کردن است و در تجوید بمعنای سنگین ادا شدن حرف و امتناع حرف از راحت تلفظ شدن است
اذلاف در لغت بمعنی بلاغت و روانی زبان  و یا تیزی زبان است اما در تجوید بمعنای سهولت و به سرعت ادا شدن حرف و به اصطلاح سبک بودن حرف در تلفظ می باشد

حروف صفت اذلاق 6 حرفند و عبارتند از :          ف - ر - م - ن - ل - ب
که برای راحتی کار آنها را در عبارت « فر من لب » گردآوری کرده ایم بقیه حروف غیر از این 6 حرف دارای صفت اصمات هستند .

+